Η βασιλόπιτα της Καισάρειας

Η σύνδεση της λατρείας του Μεγάλου Βασιλείου της Καισάρειας με τη βασιλόπιτα της Πρωτοχρονιάς και τη λαϊκή παράδοση του Αϊ-Βασίλη ανάγεται στις λαογραφικές εμμονές του 19ου αιώνα και στην απόπειρα θρησκευτικής ενσωμάτωσης μιας ειδωλολατρικής εορτής όπως ήταν η Πρωτοχρονιά, ή στην απόπειρα εθνικής οικειοποίησης λαϊκών πρακτικών που ούτε μόνο ελληνικές ήταν ούτε μόνο χριστιανικές: έτσι η συνήθεια του νομίσματος της βασιλόπιτας, που απηχεί παλαιότατες φεουδαλικές παραχωρήσεις στους φτωχούς της κοινότητας, οι οποίες διαιώνιζαν την εξάρτησή τους από τον φεουδάρχη ή από τον εκκλησιαστικό αρχηγό, ενσωματώθηκε στο μύθο ενός φιλάνθρωπου Μεγάλου Βασιλείου που μοίρασε τα πλούτη στους φτωχούς της Καισάρειας τις μέρες των Χριστουγέννων. Σύμφωνα με το μύθο, στη διάρκεια μιας πολιορκίας της Καισάρειας και προκειμένου να αποφύγει την καταστροφή της πόλης, ο Μέγας Βασίλειος συγκέντρωσε, ύστερα από απαίτηση του πολιορκητή, τα χρυσαφικά των κατοίκων της Καισάρειας και του τα προσέφερε μέσα σ' ένα σεντούκι. Ο πολιορκητής, όμως, είτε από θυμό που δεν τον αντιμετώπιζε ένας στρατηγός αλλά ένας επίσκοπος είτε (σύμφωνα με άλλη εκδοχή) ύστερα από θαυματουργή επέμβαση του αγίου Μερκουρίου, έφυγε χωρίς να πάρει τα χρυσαφικά και έτσι ο Μέγας Βασίλειος έπρεπε να τα ξαναμοιράσει στους κατοίκους της πόλης. Για να λύσει το πρόβλημα, σύμφωνα με την παράδοση, προσευχήθηκε και παρήγγειλε να φτιάξουν μια πολύ μεγάλη πίτα, μέσα στην οποία ανακάτεψε τα χρυσαφικά. Την πίτα αυτή τη μοίρασε στους χριστιανούς μετά τη λειτουργία και, με θαυματουργό τρόπο, ο καθένας ξαναβρήκε αυτό που είχε δώσει. Σε ανάμνηση αυτού του γεγονότος υπάρχει το έθιμο της βασιλόπιτας κάθε Πρωτοχρονιά.

Η βασιλόπιτα ή γκετές που κατασκευαζόταν στην Καισάρεια μέχρι τις αρχές του 20ού αιώνα ακολουθούσε τις συνταγές της γαλατόπιτας που γνώριζε όλος ο ελληνικός χώρος, αλλά και της πίτας με φύλλο (π.χ. μπακλαβάς) της τούρκικης κουζίνας.¹ Οι πιο ευκατάστατες οικογένειες χρησιμοποιούσαν βούτυρο, πράγμα που έκανε την πίτα ιδιαίτερα μαλακή, ενώ οι πιο φτωχές κατέφευγαν στο λινέλαιο. Έφτιαχναν τη ζύμη με προζύμι και αλεύρι, περίμεναν να φουσκώσει, και ύστερα τηγάνιζαν λίγο βούτυρο με αλεύρι και έφτιαχναν το «χοράς». Στη συνέχεια άνοιγαν το φύλλο της ζύμης όπως έκαναν με τον μπακλαβά και τύλιγαν σε κάθε κομμάτι (γκετέ) το γέμισμα (χοράς). Τα γκετέ ήταν τετράγωνα ή στρογγυλά. Χάραζαν επάνω τους το σχήμα του σταυρού, τα άλειφαν με κρόκο αυγού και τα έβαζαν στο φούρνο. Το νόμισμα έμπαινε μέσα στο φύλλο και η βασιλόπιτα κοβόταν την παραμονή της Πρωτοχρονιάς ανάμεσα στα μέλη της οικογένεια